Stosunki międzynarodowe – wprowadzenie

Pierwsza część tłumaczenia podręcznika „Stosunki międzynarodowe: paradygmaty, teorie, socjologia” (ros. „Международные отношения: парадигмы, теория, социология”, Академический Проект, 2014). Przetłumaczył Jakub Wieczorek.

Stosunki międzynarodowe jako dyscyplina akademicka

Stosunki międzynarodowe12 (International relations) zaczęły być świadomie postrzegane jako samodzielna dyscyplina w kontekście nauk politycznych na początku XX wieku. Pierwsza katedra o takiej nazwie została założona w 1918 roku na Uniwersytecie Walijskim w Wielkiej Brytanii. W ślad za tym niemalże od razu wyłoniły się analogiczne katedry w USA i Szwajcarii (Genewie). Na początku lat 20., zaraz po zakończeniu I Wojny Światowej, w London School of Economics otwarto kierunek Stosunków Międzynarodowych, który jako pierwszy zaczął przyznawać dyplomy w tej dyscyplinie.

Innym uniwersytetem, zajmującym się wyłącznie wykładaniem Stosunków Międzynarodowych, jest Graduate Institute of International Studies w Genewie, założony przy aktywnym udziale Ligi Narodów w 1927 roku. Na tym uniwersytecie obroniono pierwsze doktorskie dysertacje (PhD) w tej właśnie dyscyplinie, co umożliwiło jej akademicką instytucjonalizację.

Od 1944 roku w ZSRS funkcjonuje Moskiewski Państwowy Instytut Stosunków Międzynarodowych (Московский государственный Институт Международных Отношений), który priorytetem uczynił kształcenie i badania naukowe w tej dziedzinie.

Stosunki Międzynarodowe stały się dyscypliną w kontekście ogólnego kierunku nowożytnych nauk politycznych, które czynnie zaczęły się rozwijać od XIX wieku w Europie, chociaż pierwsze traktaty o polityce, w tym także o stosunkach między Państwami3, pojawiły się jeszcze w świecie starożytnym. Ale samodzielnym przedmiotem nauki polityka i, w szczególności, Stosunki Międzynarodowe, stały się dopiero w ostatnie dwieście lat. Przy czym w oddzielną dziedziną nauk politycznych Stosunki Międzynarodowe wydzieliły się w tym momencie w historii, gdy po dramatycznych wydarzeniach I Wojny Światowej Europejczycy, w pierwszej kolejności Brytyjczycy, zdali sobie sprawę powiązanie między globalnymi procesami politycznymi i zrozumieli, że dziedzina Stosunków Międzynarodowych przedstawia sobą pewien system, urządzony w zgodności z w pełni określonym paradygmatem, a więc – dający się zbadać naukowo.

Tak stopniowo kształtowały się podstawowe poglądy o obszarze Stosunków Międzynarodowych, o ich strukturze, zasadniczych aktorach (czynnych uczestnikach), wzorcach i procesach, oddziaływaniach i przekształceniach. O tym, czy to wszystko złożyło się w ścisłą i w pełni wiarygodną naukę, czy mowa cały czas o tzw. „problem solving theory”, tj. o teorii opracowanej naprędce, ad hoc i w czysto utylitarnych celach, dyskusje toczą się do tej pory. W każdym razie jednak stuletnia historia Stosunków Międzynarodowych jako samodzielnej dziedziny badań naukowych pomogła zgromadzić podstawowy teoretyczny, faktograficzny i metodologiczny materiał, w oparciu o który można badać ten obszar politycznych procesów, struktur i instytucji konsekwentnie i systematycznie. Nawet ci, którzy krytykują „pretensje do obiektywności” tej dyscypliny, nie mogą zaprzeczyć jej pożytku i relewantności dla zrozumienia realiów światowej zagranicznej polityki, jak również procesów, następujących w sferze międzynarodowych i globalnych wzajemnych oddziaływań.

Stosunki międzynarodowe jako produkt politycznej filozofii Nowoczesności (eurocentryzm)

Od samego początku poznawania dyscypliny „Stosunków Międzynarodowych” trzeba zdawać sobie sprawy z tej okoliczności, że wyłoniła się ona w Europie XX wieku, co oznacza, że niesie z sobą konceptualne piętno epoki Nowoczesności w jej pozytywistycznym stadium. Dlatego socjologiczna tradycja kładzie nacisk na to, aby klasyczne kierunki w Stosunkach Międzynarodowych (realizm, liberalizm i marksizm) uznawać za pozytywistyczne. To znaczy, że podstawowe teorie Stosunków Międzynarodowych kształtują się w klasycznej naukowej topice nowożytności, gdzie podmiot (gnoseologia) i przedmiot (ontologia) są od siebie ściśle rozdzielone. Obszar rzeczywistych obiektów i obiektywnych relacji między nimi stanowi ciągłą i bez wątpienia uznawaną przez wszystkie klasyczne szkoły ontologię Stosunków Międzynarodowych, istniejącą niezależnie od tego, jak ją rozumieją badacze. Istnienie tej niezależnej ontologii pozwala też odnosić Stosunki Międzynarodowe do nauki jako takiej i uzasadniać możliwość zbudowania abstrakcyjnej i w pełni bezstronnej teorii jako subiektywnego odbicia tego, co bez wątpienia obiektywne. W tym Stosunków Międzynarodowe całkowicie wpisują się w rząd pozostałych społeczno-politycznych dyscyplin, przyznających pozytywną rzeczywistość badanych przez nie procesów, wartości i przedmiotów. Innymi słowy, Stosunki Międzynarodowe jawnie rozdzielają obszar obiektywnej rzeczywistości (ontologii) od jej subiektywnego przedstawienia (gnoseologii) i określają tę rozdzielającą cechę – analizują to, jak obiektywne realia odbijają się w subiektywnym odbiorze, oczyszczając w tym procesie ten subiektywny odbiór od niekrytycznego subiektywizmu i niedozwolonych projekcji woli, którym podświadomie przypisuje się status obiektywnej konstatacji („samospełniająca się przepowiednia” R. Mertona lub „wishful tihnking”). Na ile to rozdzielnie się powiodło – można oceniać różnie, i przedstawiciele najbardziej współczesnych podejść w Stosunkach Międzynarodowych, opierając się na metodologii postmodernizmu, poddają to pod dużą wątpliwość. Tak o to wyznaczona zostaje jeszcze jedna grupa teorii Stosunków Międzynarodowych, którą przyjęto nazywać „postpozytywistyczną”, i która nie dopuszcza uznania zbyt ścisłej i zbyt nieodbitej (SPRAWDŹ) więzi gnoseologii i ontologii w klasycznych wersjach Stosunków Międzynarodowych (krytyczna teoria, konstruktywizm), lub w ogóle poddaje pod wątpliwość same istnienie ontologii, utożsamiając przedmiot tej dyscypliny z tekstem, podlegającym dekonstrukcji (postmodernizm w Stosunkach Międzynarodowych). Jednak aby zrozumieć pretensje i krytyczne metodologie postpozytywistów w Stosunkach Międzynarodowych, trzeba rozpatrzyć pozytywistyczne podejścia, które w postpozytywizmie są podstawowym przedmiotem socjologicznej analizy i filozoficznej dekonstrukcji. Klasyczne teorie Stosunków Międzynarodowych (realizm, liberalizm i marksizm) są święcie przekonane, że badają Stosunki Międzynarodowe jak obiektywną realność, poddającą się logicznemu, racjonalnemu i bezstronnemu zrozumieniu. Postpozytywistyczne teorie za swój przedmiot obierają nie tę „obiektywną realność”, a socjologiczne konstrukty, tworzone przez samych uczonych SM w roli symulakra realności lub jej interesownego projektowania. Dlatego postpozytywizm w SM może być utożsamiony z socjologią i socjologicznym podejściem jako takim, więc i pozwala uzasadnić zapotrzebowanie na oddzielną naukową dziedzinę – Socjologii Stosunków Międzynarodowych, do której, poza tym, można włączyć te polityczne teorie ze zbioru klasycznych (socjologiczny realizm R. Arona, częściowo szkoły angielskiej), które w tym czy innym stopniu kierowały się bezpośrednio ku socjologii. Najpełniej Socjologia Stosunków Międzynarodowych opracowana jest wśród przedstawicieli postpozytywistycznego nurtu, znanego jako „socjologia historyczna” (F. Halliday, J. M. Hobson, S. Hobden itd.)

Trzy fale debaty w Stosunkach Międzynarodowych

W historii Stosunków Międzynarodowych jako nauki przyjęto wydzielać kilka przewodnich fal debat, poprzedzających stanowienie się dyscypliny i nadawszych jej tę formę, którą posiada ona obecnie.

Pierwsze duże debaty odbywały się między realistami i liberałami (idealistami) w latach 1920–1930-tych. Realiści kładli nacisk na fundamentalnym znaczeniu narodowych Państw i udowadniali zasadę „anarchii w międzynarodowych stosunkach”. Liberałowie bronili efektywności ponadnarodowych struktur i przywoływali argumenty w obronie Ligi Narodów. W trakcie tych debat sformułował się cały rząd podstawowych teoretycznych koncepcji, część z których była uznawana przez wszystkie szkoły, a część przez niektóre z nich negowana. Także w toku dyskusji podstawowe szkoły się sformułowały i otrzymały swoje nazwy.

Drugie debaty miały miejsce w latach 1950–1960–tych i dotyczyły metodologicznych fundamentów SM4. Przedstawiciele SM podzielili się na dwie grupy: tradycjonalistów, którzy kierowali się klasycznymi schematami opisu procesów międzynarodowej polityki, z teoretycznymi uogólnieniami i praktycznymi rekomendacjami, ale bez szczegółowej krytycznej analizy metod i kryteriów; i behawiorystów, przekonanych, że SM, jak i każda inna społeczna i polityczna nauka, powinna być oparta na ścisłych i jednoznacznych prawach, danych statystycznych, weryfikowalnych faktach, ścisłych metodologiach. Behawioryści naciskali na to, by uwagę poświęcić przede wszystkim na zachowaniu ludzi i ich roli w społecznych strukturach. Behawioryści, w szczególności Morton Kaplan5, wnieśli do SM pojęcie „analizy systemowej”, proponując ściśle rozróżniać poziomy badanych systemów – globalny system polityczny, bloki, grupy Państw, wewnątrzpaństwowe jednostki i tak aż do poziomu personalnego. W procesie drugiej fali debat zostały określone podstawowe naukowe parametry i kryteria SM.

Trzecia fala debat odbywała się od końca lat 1980-tych między przedstawicielami pozytywizmu i postpozytywizmu w SM. Poruszała ona epistemologiczne podstawy SM jako nauki w świecie postwoczesnych tendencji, stawiających pod znakiem zapytania bazową topikę Nowoczesności: kartezjański podział na podmiot i przedmiot, zasadę autonomii świadomości i rzeczywistości, na czym oparta była klasyczna nauka. Postpozytywizm nie był kierunkiem specyficznym tylko dla SM, a przedstawiał sobą projekcję ogólnych filozoficznych i socjologicznych zasad postnowoczesności (czy poststrukturalizu) na tę dyscyplinę. Trzecie znaczące debaty doprowadziły do zasadniczego odstępu między naukowo-teoretycznymi kręgami, profesjonalnie zajmującymi się SM, gdzie postnowoczesność rozprzestrzeniła się dość szeroko i jest przynajmniej uwzględniana przez większość teoretyków, a także praktykujących polityków i urzędników państwowych, profesjonalnie związanych z obszarem stosunków międzynarodowych, gdzie postnowoczesne teorie obecne są dość słabo i najczęściej nie są uwzględniane w ogóle.

SM jako obszar teoretycznej wiedzy ukształtowane zostały tymi trzema falami debat i sformułowały się w procesie ich zakończenia.

  1. Należy odróżniać stosunki międzynarodowe jako dyscyplinę od stosunków międzynarodowych jako przedmiotu tej dyscypliny. W pierwszym znaczeniu będziemy pisać to sformułowanie wielką literą (w takim przypadku mowa jest o nauce), w drugim zaś – małą (w tym przypadku mowa jest o obszarze relacji między Państwami i innymi aktorami). ↩︎

  2. W tym znaczeniu stosuje się w tym podręczniku również skrót SM [przypisy pisane kursywą pochodzą od tłumacza – przyp. tł.]. ↩︎

  3. W niniejszym podręczniku szereg terminów (w szczególności, „Państwo”, „Imperium”, „Polityczne”) pisane są wielką literą, jak już przyjęło się w międzynarodowej literaturze o społeczno-politycznej kulturze. ↩︎

  4. Guzzini S., Realism in international relations and international political economy: the continuing story of a death foretold, New York: Routledge, 1998. ↩︎

  5. Kaplan M. System and Process in International Politics. NY: Wiley, 1964. ↩︎


© 2018 Ośrodek Polityki Rozumnej. Wszelkie prawa zastrzeżone.

Powered by Hydejack v8.1.1